Miasto Puławy rzece Wiśle

Wisła jest od wieków nieodłącznym elementem puławskiego pejzażu. Całe pokolenia wiązały swoje losy z jej niespokojnym, często dzikim nurtem. Zżyliśmy się z nią, nie wyobra-żamy sobie istnienia miasta bez jej widoku – bez jej dostojeństwa i kaprysów.

Puławy długo nie mogły, bądź nie potrafiły wykorzystać swojego dogodnego położe-nia „u przeprawy” na Wiśle. Jeszcze w wieku XVI były skromną wioską, należącą wraz z pobliskimi Włostowicami do parafii Jaroszyn. Nie mogły się rozwinąć jako bardziej znacząca osada wobec konkurencji, jaką stanowiło dla niej pobliskie miasto Kazimierz Dolny, w którym krzyżowały się ważne szlaki handlowe – lądowy z wodnym. Wiódł tamtędy szlak wschodni (Ruś Czerwona – Polska Zachodnia) obwarowany mandatami królów; nie stracił on swego znaczenia przynajmniej do końca XVII wieku.

Przekazy historyczne pozwalają na stwierdzenie, że w połowie XVII w. wykorzystano na krótko dogodne położenie Puław. Istniała tu bowiem w latach 1645-54 filia wielkiego przedsiębiorstwa handlowego Samuela Edwardsa, Szkota osiadłego w Toruniu. Fakt ten nale-ży tłumaczyć korzystnym położeniem miejscowości na skrzyżowaniu szlaków komunikacyj-nych, a być może także chęcią uniezależnienia się od drogiej zapewne (jak dla Szkota) prze-prawy w Kazimierzu Dolnym. Był tu zatem punkt przeładunkowy towarów przewożonych zarówno drogą wodną, jak i lądem. Zaczyna więc w tym okresie nabierać znaczenia droga Puławy – Lublin przez Końskowolę, nie na tyle jednak, by konkurować z prastarym szlakiem wiodącym także do Lublina, ale od przeprawy kazimierskiej przez Wąwolnicę.

W połowie XVII w. skromna wioseczka przy przeprawie zyskuje też pierwszą ma-gnacką rezydencję (Lubomirskich). W tym też czasie odnotować należy istnienie składu solnego w granicach portu nad Wisłą – funkcjonuje on tutaj aż do XIX wieku. Tenże skład był jedną z królewskich „komór solnych”, leżących przy trakcie warszawskim przebiegającym lewym brzegiem Wisły, zaopatrywaną przez żupę bocheńską.

Od połowy XVIII wieku ugruntowuje się pozycja Puław jako miejscowości przewo-zowej i portu zbożowego. Rozwija się zabudowa przybrzeżna. Materiały kartograficzne z tego okresu odnotowują istnienie trzech austerii (zajazdów), z których największa – murowana, przy dawnej ulicy Browarnej – znana jest dziś jako „Zajazd pod Pielgrzymem” (obecnie jest to własność prywatna – w trakcie remontu konserwatorskiego). Istniała też kuźnia i magazyny zbożowe. Puławski port rzeczny obsługiwał flotyllę 17 własnych żaglowców, dowożących wszystkie towary importowane dla dworu i surowce dla okolicznych zakładów pracujących na jego niebagatelne potrzeby. Wszystko to w połączeniu z nadanym w roku 1811 prawem urządzania dziesięciu jarmarków rocznie, w tym dwóch dwutygodniowych, świadczy o nie-bywałym rozwoju miejscowości.

Tak reprezentacyjnie zorganizowana puławska wieś istnieje do roku 1831, kiedy to po upadku powstania listopadowego następuje konfiskata dóbr Czartoryskich położonych na terenie zaboru rosyjskiego, w tym i Puław. Rezydencja zupełnie pustoszeje. Nastaje okres zaborczych rządów rosyjskich, trwających do pierwszych lat pierwszej wojny światowej. W 1915 roku wojska rosyjskie budują pierwszy stały most drewniany przez Wisłę, zniszczony później przy ich odwrocie, w następnym roku odbudowany przez Austriaków. Z tego okresu pochodziła też charakterystyczna brama mostowa, w „tyrolskim stylu” zbudowana; przetrwała niemal do końca II wojny.

Te pierwsze puławskie stałe mosty, zapewniające dogodną komunikację z miejscowo-ściami na lewym brzegu Wisły, stały się w okresie dwudziestolecia międzywojennego czynnikiem sprzyjającym rozwojowi miasta, zmieniającemu swe oblicze w sposób zauważalny. Dawny, poaustriacki drewniany most na Wiśle, ciągle zagrożony spływającą krą i wysokimi stanami wody, zostaje w 1934 r. zamieniony na stalowy, dominujący w owym czasie swym ogromem nad niską zabudową miasteczka. Służy on do dziś, nosząc przywrócone mu w roku 1996 imię prezydenta RP Ignacego Mościckiego. Jednakże wobec rosnącego natężenia ruchu kołowego pozostaje dziś newralgicznym punktem na ważnym szlaku komunikacyjnym Piotr-ków Trybunalski – Lublin.

Druga wojna światowa nie oszczędziła Puław. Zupełnej niemal zagładzie uległa zabu-dowa zbocza płaskowzgórza od strony Wisły. Nie mogło zresztą być inaczej, skoro Puławy w okresie wojny były dwukrotnie miastem frontowym. We wrześniu 1939 r. broniono tutaj jednej z nielicznych stałych przepraw mostowych na środkowej Wiśle, w lipcu 1944 r. front ponownie oparł się o Wisłę i trwał tu do stycznia 1945. Obraz miasta tuż po jego wyzwoleniu (26 lipca 1944 r.) w niczym nie przypominał dawnego „miasta – ogrodu”. Późniejsza odbudowa miasta ze zniszczeń wojennych, jak również budowa zakładów azotowych pozostawiła Wisłę nieco na uboczu. Miasto „odwróciło” się od rzeki, której w ciągu swego istnienia tyle miało do zawdzięczenia. Na szczęście, w ostatnich latach, dostrze-gliśmy ten „nietakt”. Zagospodarowujemy jej pobrzeże odtwarzając tym samym wzajemne historyczne relacje.